میوم رحم (لیومیوم یا فیبروم رحمی) شایع‌ترین تومور خوش‌خیم دستگاه تناسلی زنان است؛ به‌گونه‌ای که بنا بر مطالعات، حدود ۲۰ درصد از زنان بالای ۳۰ سال و تا ۴۰ درصد از زنان بالای ۴۰ سال به آن مبتلا می‌شوند. یکی از پرسش‌های رایج بیمارانی که برای درمان این تومور جراحی می‌شوند این است که آیا میوم پس از برداشتن، دوباره بازمی‌گردد یا نه؟ پاسخ کوتاه این است: بله، احتمال عود وجود دارد و جراحی، چه میومکتومی (برداشتن فقط میوم‌ها با حفظ رحم) و چه هیسترکتومی (برداشتن کامل رحم)، تضمینی برای عدم بازگشت نیست؛ هرچند میزان و سرعت این بازگشت به نوع جراحی، تعداد و اندازه میوم‌ها و شرایط هر بیمار بستگی دارد. در این مقاله با تکیه بر مطالعات علمی، نرخ عود، عوامل مؤثر بر آن و راهکارهای کاهش ریسک بررسی می‌شود.
بزرگ‌ترین مطالعه‌ای که به‌صورت مستقیم نرخ عود پس از میومکتومی را مقایسه کرده، پژوهش کوتانی و همکاران (۲۰۱۷) است که ۷۵۳ بیمار (۴۷۴ مورد میومکتومی لاپاراسکوپیک و ۲۷۹ مورد میومکتومی باز یا شکمی) را طی سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۱۴ با سونوگرافی و ام‌آر‌آی پیگیری کرد. نتایج نشان داد نرخ تجمعی عود پس از میومکتومی لاپاراسکوپیک در سال‌های اول، سوم، پنجم و هشتم به‌ترتیب ۱۱٫۰، ۴۱٫۶، ۵۷٫۳ و ۷۶٫۲ درصد است؛ در حالی‌که این ارقام برای میومکتومی باز ۵٫۳، ۳۴٫۲، ۴۶٫۹ و ۶۳٫۴ درصد بود. یعنی طی حدود پنج سال پس از عمل، تقریباً در نیمی از بیماران میوم جدیدی مشاهده می‌شود.
این یافته‌ها با سایر مطالعات نیز هم‌خوان است. شیوتا و همکاران نرخ عود تجمعی ۱۵٫۳، ۴۳٫۸ و ۶۲٫۱ درصدی را در سال‌های اول، سوم و پنجم پس از میومکتومی لاپاراسکوپیک گزارش کردند و مطالعات دیگر نرخ عود ۳۱٫۷ تا ۵۱٫۴ درصدی در سه تا پنج سال اول را نشان داده‌اند. همچنین مطالعه کرامر و همکاران (۲۰۲۱) جمع‌بندی کرد که ۱۵ تا ۳۳ درصد از فیبروم‌ها پس از میومکتومی عود می‌کنند و حدود ۱۰ تا ۲۱ درصد از زنان طی پنج تا ده سال به هیسترکتومی نیاز پیدا می‌کنند. نکته مهم این است که این آمار مربوط به «مشاهده» میوم جدید در تصویربرداری است و بسیاری از این موارد کوچک و بی‌علامت‌اند و به درمان مجدد نیازی پیدا نمی‌کنند.
عوامل متعددی احتمال عود را افزایش می‌دهند که شناخت آن‌ها به بیماران کمک می‌کند ریسک شخصی خود را بهتر بفهمند:
تعداد میوم‌ها: مهم‌ترین عامل است. مطالعه‌ای منتشرشده در Fertility and Sterility نشان داد نرخ عود تجمعی در ۴۸ ماه پس از عمل برای بیمارانی که فقط یک میوم داشتند ۴۱ درصد و برای بیمارانی با چند میوم ۵۶ درصد بود. هرچه تعداد گره‌های برداشته‌شده بیشتر باشد، احتمال وجود گره‌های میکروسکوپی باقی‌مانده و رشد دوباره بیشتر است.
سن بیمار: زنان جوان‌تر به‌دلیل فعالیت هورمونی طولانی‌تر پیش از یائسگی، شانس بیشتری برای رشد مجدد دارند؛ در مقابل، نزدیکی به یائسگی به‌طور طبیعی ریسک عود را کاهش می‌دهد، چون فیبروم‌ها با کاهش استروژن کوچک می‌شوند.
اندازه و نوع میوم: میوم‌های بزرگ‌تر و میوم‌های داخل‌دیواره‌ای (اینترامورال) شانس عود بالاتری دارند.
نوع جراحی: همان‌طور که اشاره شد، نرخ عود در میومکتومی لاپاراسکوپیک بالاتر از روش باز است. تحلیل کاکس مطالعه کوتانی نشان داد ریسک عود پس از روش لاپاراسکوپیک حدود ۶۷ درصد بیشتر است؛ احتمالاً به این دلیل که در جراحی باز، برداشتن گره‌های کوچک با لمس دست دقیق‌تر انجام می‌شود.
بارداری پس از عمل: جالب است که زنانی که پس از میومکتومی باردار شدند، ریسک عود کمتری داشتند (نسبت خطر ۰٫۵۸۲ در برابر زنان باردارنشده).
درمان هورمونی پیش از عمل: استفاده از آگونیست GnRH پیش از جراحی ممکن است با کوچک‌کردن گره‌های کوچک، شناسایی و برداشتن کامل آن‌ها را دشوار کند و به عود بیشتر منجر شود.
باید میان دو مفهوم تفاوت گذاشت: «رشد مجدد» میوم‌هایی که حین جراحی به‌هر دلیلی برداشته نشده‌اند یا حتی بافت میکروسکوپی آن‌ها باقی مانده، و «عود واقعی» یعنی تشکیل میوم جدید از سلول‌های ماهیچه‌ای رحم که اساساً مستعد ایجاد فیبروم هستند. از آنجا که میومکتومی رحم را حفظ می‌کند و زمینه هورمونی و ژنتیکی بیمار تغییر نمی‌کند، عملاً هر دو سازوکار در کنار هم دیده می‌شوند و مرز آن‌ها در عمل مهم نیست؛ نتیجه، همان میزان عود گزارش‌شده در مطالعات است.
از نظر پیگیری، توصیه می‌شود بیماران پس از میومکتومی به‌صورت منظم (معمولاً هر شش ماه در سال‌های نخست) با معاینه بالینی و سونوگرافی واژینال بررسی شوند. عود معمولاً بی‌علامت است، اما اگر علائمی مانند خونریزی شدید قاعدگی، درد لگن یا احساس فشار بازگردد، باید به‌سرعت ارزیابی شود. درمان مجدد بستگی به اندازه، محل و شدت علائم دارد و می‌تواند از دارودرمانی و روش‌های کم‌تهاجمی تا میومکتومی مجدد یا هیسترکتومی را شامل شود. تصمیم‌گیری درباره انتخاب روش جراحی اولیه نیز باید ترکیبی از میزان عود، مزایای کم‌تهاجمی بودن لاپاراسکوپی و شرایط خاص هر بیمار را در نظر بگیرد.
پاسخ به پرسش اصلی روشن است: بله، میوم می‌تواند پس از جراحی بازگردد. شواهد نشان می‌دهد طی سه تا پنج سال پس از میومکتومی، حدود ۳۰ تا ۶۰ درصد از بیماران میوم جدیدی پیدا می‌کنند، هرچند فقط بخشی از آن‌ها علامت‌دار می‌شوند و به درمان مجدد نیاز دارند. احتمال عود با تعداد بیشتر میوم‌ها، سن جوان‌تر و جراحی لاپاراسکوپیک افزایش می‌یابد و بارداری پس از عمل آن را کاهش می‌دهد. تنها جراحی‌ای که عود میوم را به‌طور کامل حذف می‌کند، هیسترکتومی (برداشتن کل رحم) است که البته برای زنانی که قصد بارداری دارند گزینه‌ای نیست. در نهایت، پیگیری منظم با سونوگرافی، حفظ سبک زندگی سالم و مشورت نزدیک با پزشک متخصص زنان، بهترین راه برای مدیریت این موضوع است. تصمیم درباره نوع جراحی باید با آگاهی از نرخ عود و بر اساس شرایط فردی هر بیمار و با مشورت پزشک متخصص گرفته شود.